Pijpleidingen voor waterstof en CO2 helpen industrie met hun transitie vooruit

De Rotterdamse haven is al vele decennia lang een knooppunt voor de aanvoer, opslag en doorvoer van energiedragers als kolen, olie en vloeibaar gas. Vijf raffinaderijen en diverse chemiebedrijven verwerken die tot onder meer brandstoffen en diverse soorten kunststoffen.

Maar tijden veranderen. Inmiddels is Rotterdam de grootste hub voor biobrandstoffen en synthetische vliegtuigbrandstof. En in lijn met de Europese en Nederlandse klimaatafspraken gaan de bedrijven hun CO₂-uitstoot sterk verminderen en uiteindelijk terugbrengen tot nul. Zolang overschakeling op schonere processen niet kan, bijvoorbeeld doordat elektrificatie als gevolg van netcongestie niet mogelijk is, biedt CO₂-afvang en -opslag een tijdelijk een goed alternatief om de emissies sterk omlaag te brengen.

Delta-Rijn-corridor

De enorme omschakeling is weer een stap dichterbij gekomen door bij de uitvoering van de zogenoemde Delta-Rijn-corridor voorrang te geven aan de aanleg van een pijpleiding voor groene waterstof en een pijpleiding voor CO_2. Daartoe namen de ministers Sophie Hermans (Klimaat en Groene groei), Barry Madlener (Infrastructuur en Waterstaat) en Mona Keijzer (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening) eind november het besluit. De nieuwe waterstofleiding komt tussen Rotterdam en Boxtel te liggen en maakt een sluitend landelijk waterstofnetwerk mogelijk. Daarnaast komt een CO₂-pijpleiding te liggen, die doorloopt tot Venlo en later van daar naar Duitsland zal worden doorgetrokken.

Eerder zou er ook een gelijkstroomkabel in de corridor worden opgenomen, voor transport van groene elektriciteit, en een leiding voor het transport van ammoniak. Maar dat maakte het project zo ingewikkeld, dat de uitvoering ervan flinke vertraging zou oplopen. Waterstof en CO₂ zouden dan pas tegen 2040 via de corridor kunnen worden getransporteerd.

Nu kristalhelder

“De waterstofpijpleiding is hard nodig voor een grootschalig en veilig transport van waterstof tussen producenten en afnemers. En de CO₂-pijpleiding maakt het grootschalig afvangen en opslaan van CO₂ mogelijk”, zegt Victor van der Chijs, voorzitter van Deltalinqs, de vereniging die de belangen van bedrijven in het Rotterdamse havengebied behartigt.

“Door ingrijpen van minister Hermans is nu kristalhelder dat de waterstofleiding al in 2031 of 2032 gereed kan zijn en de CO₂-leiding in 2032 of 2033. Elk bedrijf dat waterstof gaat produceren dan wel gaat afnemen, weet veel beter waar het aan toe is en kan daar nu op inspelen. Dat geldt ook voor bedrijven die er zeker van willen zijn dat ze hun CO₂ kwijt kunnen”, aldus Van der Chijs.

Hij geeft aan dat Deltalinqs blij is met de actie van de bewindsvrouw, maar zet in op een verdere versnelling van de aanleg van beide pijpleidingen. “Hoe eerder hoe beter, want dan kan de waterstofeconomie sneller van de grond komen en de CO₂-uitstoot sneller dalen.”

Import waterstof blijft nodig

De waterstofpijpleiding, die Gasunie zal aanleggen en beheren, is ook belangrijk voor de invoer van groene waterstof. Het Havenbedrijf Rotterdam is bezig langetermijncontracten af te sluiten met leveranciers van groene waterstof elders in de wereld.

“Naast de Holland Hydrogen 1 van Shell op de Maasvlakte zullen nog andere grote waterstoffabrieken gebouwd moeten worden”, denkt Van der Chijs, “maar die zullen de grote behoefte aan waterstof niet kunnen dekken met alle stroom van wind op zee. Vandaar dat ook import nodig zal blijven uit landen met bijvoorbeeld veel zon, zoals in Afrika of het Midden-Oosten. Rotterdam blijft hoe dan ook de energiehoofdstad van Europa, juist ook door de import van waterstof te faciliteren

De raffinageroute: van grijze naar groene waterstof

Raffinaderijen overwegen groene waterstof toe te passen in hun processen, in plaats van de huidige, goedkopere grijze waterstof gemaakt met aardgas. Dat leidt tot een lagere CO₂-uitstoot. Zoals de samenwerkende partijen in de Nederlandse waterstofeconomie in november in een brandbrief naar de ministeries van Klimaat en Groene Groei én Infrastructuur en Waterstaat schreven. ”Met de introductie van de zogeheten ‘raffinageroute’ heeft de Europese Commissie ervoor gezorgd dat de waterstofeconomie op gang kan komen door het aantrekkelijk te maken om grijze waterstof in raffinaderijen te vervangen door groene waterstof. De raffinageroute zorgt er namelijk voor dat de inzet van groene waterstof voor de productie van brandstoffen ‘telt’ als hernieuwbare brandstof voor de Europese transportdoelen.”

Ook staat er: “Al in oktober 2021 kondigde het kabinet zodoende aan dat ook in Nederland de raffinageroute geopend zou worden. Mede op basis van deze beleidsaankondiging zijn verschillende bedrijven in Nederland al jaren aan de slag met de ontwikkeling van elektrolysers om groene waterstof te produceren. (…) De aangekondigde correctiefactor dreigt deze ontwikkeling echter compleet teniet te doen. Door het toepassen van een zogeheten correctiefactor van 0,4 zal de bijdrage van groene waterstof via de raffinageroute maar beperkt kunnen meetellen voor het Europese transportdoel, in tegenstelling tot waar op gerekend was en wat landen om ons heen doen.”

Van der Chijs ligt toe: “Daartegen hebben Deltalinqs en andere partijen geprotesteerd. Dat waterstof als schone brandstof voor transport beschikbaar moet zijn, snappen wij. Maar transport op basis van waterstof is er nog nauwelijks en dus is er ook geen vraag van die zijde. Wat is er dan op tegen om via de raffinageroute hetzelfde effect te bereiken, namelijk een lagere CO₂-emissie in Nederland? Op die manier kunnen de raffinaderijen kunnen hun duurzaamheidsdoelen gemakkelijker halen. En dit helpt ook de productie en import van waterstof op gang te brengen.”

Bouw van waterstoffabrieken

Na de protesten heeft het kabinet wel opdracht gegeven voor onderzoek naar het belang van groene waterstof in de raffinagesector. Dit zal mogelijk resulteren in een bijstelling van het beleid. “Dat zal zeker vraag naar groene waterstof genereren, die weer de bouw van waterstoffabrieken zal stimuleren”, aldus Van der Chijs. Met de Holland Hydrogen 1 is Shell op dit moment de enige in Europa die daadwerkelijk een groene waterstoffabriek op schaal bouwt. Andere partijen hebben wel plannen, maar tot concrete actie is het nog niet gekomen.

Hoeveel waterstof er uiteindelijk nodig zal zijn, valt nog moeilijk te zeggen. “Veel bedrijven hebben plannen om te verduurzamen, maar of die plannen doorgaan hangt van allerlei omstandigheden af. Als ze niet doorgaan, valt natuurlijk een deel van de vraag naar waterstof weg. Daar komt bij dat de raffinage-industrie door de opkomst van elektrische auto’s geleidelijk aan minder benzine en diesel zal produceren. Maar als een bedrijf als bijvoorbeeld Tata Steel met waterstof staal gaat produceren, dan zal daar een enorme hoeveelheid waterstof voor nodig zijn”, aldus Van der Chijs.

Porthos en Aramis

Hij vindt ook de aanleg van de CO₂-leiding heel belangrijk, zowel uit oogpunt van klimaat als economie. “We hebben gewoon ondergrondse opslag van CO₂ in de Noordzee nodig om de klimaatdoelen van 2030 en van lang daarna te halen.”

Het Porthos-project voor CO₂-opslag in een leeg gasveld op de Noordzee wordt nu uitgevoerd. “Over het veel grotere Aramis-project is de discussie nog gaande. Dit hangt samen met de verdeling van de risico’s, waarvan het zogeheten vollooprisico het grootst is. Als er te weinig klanten zijn om de lasten over te verdelen, dan zullen de tarieven voor deelname te hoog zijn. Daarom kan een investering alleen uit als heel veel bedrijven zich bij het project aansluiten en de kosten delen. Dat kan met de CO₂-leiding, die met de nodige vertakkingen CO₂ van bedrijven in Moerdijk en elders in Noord-Brabant en in Zuid-Limburg naar ondergrondse gasvelden in zee zal transporteren.”

Duitsland

“Ook bedrijven in Duitsland hebben behoefte aan CO₂-opslag”, vervolgt Van der Chijs. “Ik kan me daarom niet voorstellen dat de CO₂-leiding straks bij de grens stopt. De deelname van veel bedrijven zal economies of scale opleveren, waardoor CO₂-opslag straks voor de industrie voordeliger zal zijn dan betalen voor emissierechten. Daarvoor moet er een doorbraak komen. De overheid, die zich verbonden heeft aan klimaatdoelstellingen, kan het Aramis-project van de grond helpen. Ook voor de waterstofleiding geldt, dat zoveel mogelijk bedrijven zich daarop moeten aansluiten, zowel in Nederland als Duitsland”, stelt Van der Chijs.

Transitie industrie Rotterdam

Welke zaken zijn nog meer belangrijk voor de transitie van de industrie bij Rotterdam en elders? “Daar kan ik nog wel een uur over doorgaan. Belangrijke voorwaarden voor de transitie zijn behalve de aanleg van de waterstof- en CO₂-pijpleidingen, concurrerende energietarieven, een level playing field om goed internationaal te kunnen concurreren, oplossen van netcongestie op het stroomnet, een snellere doorlooptijd bij het aanvragen van vergunningen, voldoende aanbod van mensen op de arbeidsmarkt, enzovoorts. Dat loopt op het ogenblik allemaal niet goed. Neem de plastic-taks en de CO₂-heffing. Die zijn misschien goed bedoeld maar pakken totaal verkeerd uit voor de bedrijven hier en stoten investeringen eerder af dan dat ze die aantrekken. Er is eigenlijk sprake van een perfect storm”, betoogt Van der Chijs.

“We moeten kortom heel wat problemen tegelijkertijd oplossen. Voor een deel is dat logisch, want we zijn nog maar net begonnen met de grote verbouwing van Nederland. We moeten nog veel dingen met zijn allen uitzoeken en dat is best ingewikkeld, merken we. Maar dat het kabinet dit voorjaar een aantal grote belemmeringen, zoals de hoge nettarieven en de Nederlandse koppen op EU-regels, moet zien weg te nemen, is zo klaar als een klontje”, zegt hij tot besluit.