Het borrelt, bubbelt en bruist onder water bij Hollandse Kust West

Pauline Roos werkt namens Eneco als mariene ecoloog voor het consortium Ecowende (Shell, Eneco, Chubu) dat dit nieuwe windpark vanaf eind dit jaar gaat bouwen. Het komt meer dan 50 kilometer uit de kust te liggen, ter hoogte van IJmuiden. Roos overziet alle activiteiten voor het versterken van het onderwaterleven rond het windpark.

Regelmatig moet ze het duimdikke boekwerk met alle duurzame afspraken met de opdrachtgever naslaan. Dat is de Nederlandse overheid, en dus de Nederlandse samenleving. Het zijn veel afspraken. Alleen al voor de onderzoeken en maatregelen onder water beslaat het boekwerk 16 hoofdstukken, met daarin weer paragrafen met aanvullende doelen en afspraken.

“Al met al een gigantisch pakket.” Dat gaat van het uitvoeren van geluidmetingen om het gedrag van bruinvissen te analyseren tot het installeren van biologisch afbreekbare onderwaterriffen. En alles daartussen. “Traditioneel wordt ecologie niet in dit vroege stadium van een project meegenomen. Wat we nu doen, is dus best bijzonder”, stelt Roos.

Advocaat van de ecologie

De advocaat van de ecologie, zo noemt Roos zichzelf. Ecologie is de wetenschap die de relaties tussen levende wezens en hun omgeving bestudeert. “Continu ben ik met ingenieurs en bouwers in gesprek over het belang van de onderwaterwereld in dit grote en impactvolle project.”

Dat gaat, hoewel twee totaal verschillende ‘bloedgroepen’, steeds gemakkelijker. Los van het feit dat de gemaakte afspraken met de overheid over ecologie gewoonweg moeten worden nagekomen, ziet ze ook dat door de samenwerking tussen beide disciplines steeds beter begrip ontstaat voor elkaars belangen.

Sabellaria

Een voorbeeld is de Sabellaria. Geen ingenieur die daarvan ooit heeft gehoord, verwacht de mariene ecoloog. “Maar sinds Ecowende wel.” Deze zandkokerworm bouwt kleine kokertjes op de zeebodem die er gezamenlijk uitzien als een rif. En een rif trekt weer veel onderwaterleven aan, zoals haaien en roggen. “Voor iedereen is het daarom volstrekt logisch dat we de worm goed moeten beschermen in dit deel van de Noordzee.”

Rotspartijen en win-win(d)

Bij het bouwen van Hollandse Kust West wordt lering getrokken uit eerdere windparken. Zo wordt de bekabeling rond de pilaren beter beschermd tegen de zeestroming. Bij dit nieuwe windpark zal die extra bescherming een laag stenen en rotsen zijn, die speciaal is ontworpen voor het onderwaterleven. De beschermlaag zal een uitgelezen plek voor vissen zijn om eieren te leggen. Het is een voorbeeld van hoe een maatregel om de natuur te beschermen ook het windpark technisch beter maakt.

Verrassingen uit het water

De meeste onderzoeken naar het leven onder water lopen nog, de definitieve uitkomsten worden pas in een later stadium van de bouw verwacht. Toch vist Pauline Roos al veel interessants uit de geluidsmetingen en de verzamelde data. Bijvoorbeeld dat er, naast de verwachte bruinvissen ook dolfijnen in het gebied zwemmen. “Hieruit blijkt dat het een erg biodivers stuk Noordzee is.”

Geluiden meten van bruinvissen en meer

Het bedrijf WaterProof voert – als een van de partners van het Ecowende consortium – de geluidsmetingen uit. Joost Brinkkemper is er de mededirecteur. “Met onze metingen vangen we geluidssignalen op van zeezoogdieren, zoals de bruinvis, waaruit we kunnen afleiden wanneer de dieren actief zijn, waar ze zich bevinden en hoe ze zich gedragen. Aan de hand van deze gegevens kunnen we maatregelen nemen om de verstoring tijdens de bouw en het in bedrijf houden van het windpark zo klein mogelijk te houden.”

Gevoelig voor hoogfrequent geluid

De metingen van WaterProof worden uitgevoerd met 14 metalen installaties die op de zeebodem in en net buiten het plot zijn geïnstalleerd. De bouw van een windpark is de fase waarin bruinvissen het meest worden beïnvloed. Brinkkemper hierover: “Het blijkt dat bruinvissen een gebied al gaan mijden als er installatieschepen in varen. Vervolgens wordt er geheid voor de fundering van de hoge pilaren (ook wel monopalen genoemd; red.). Bruinvissen zijn gevoelig voor dit soort geluid. Om bruinvissen de kans te geven het gebied te verlaten en om gehoorschade of oriëntatieproblemen te voorkomen, beginnen de heiwerkzaamheden voorzichtig en wordt het geluidsniveau langzaam opgebouwd.”

Ook het heien zelf gebeurt met geluiddempend plastic om de palen. Deze maatregel heeft het meest invloed op het geluidsniveau. Joost Brinkkemper meldt: “Bij eerder gebouwde windparken, zonder dit soort geluiddempende maatregelen, waren er in een straal van tientallen kilometers rond de bouwwerkzaamheden geen bruinvissen meer te bekennen, momenteel is dat teruggebracht naar een paar kilometer.”

Beschadigde frames en mooie ontdekkingen

Laatst werden de frames waarop het geluidsmeetapparatuur is gemonteerd, zo’n 2,5 bij 2,5 meter in omvang, naar het wateroppervlak getakeld om de meetgegevens uit te lezen en de sensoren van nieuwe batterijen te voorzien. Een enkel frame was beschadigd door een of meerdere vissersschepen, die met sleepnetten over de bodem waren gegaan. . Een tegenvaller. Er was ook positief nieuws: “Gelukkig mag er niet meer in dit gebied worden gevist als het park eenmaal is geïnstalleerd. En vanuit de biodiversiteit positief: de stalen meetframes zaten vol met inktviseieren.”

Houtriffen

Dat biedt perspectief voor de installatie van natuurlijke riffen op de zeebodem, de zogenoemde Tree Reefs. Wouter Lengkeek is directeur van Waardenburg Ecology, dat als ecologisch adviseur is betrokken bij Ecowende. Samen met bouwbedrijf Van Oord is Waardenburg verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de riffen die de biodiversiteit onder water moeten bevorderen.

Lengkeek begint met een terugblik op de vroege geschiedenis van de Noordzee. “Meer dan 150 jaar geleden was de bodem van de Noordzee bedekt met riffen: oesterbanken, stenen riffen vanuit de ijstijd, maar ook hout, vanuit het oerbos dat de Noordzee ooit was, de takken die vanuit de rivieren de zee in stroomden, en later scheepswrakken. Dat alles trok een hoop leven aan.”

Zandvlakte

Door visserij, zandwinning en andere bodemberoerende activiteiten is de zeebodem van de Noordzee verworden tot overwegend een zandvlakte. “Kunnen we dit weer herstellen, het liefst zo natuurlijk mogelijk?” vroegen Wouter Lengkeek en zijn collega’s zich af. “We vonden het een elegant idee om terug te brengen wat er ooit was: hout.”

De dunne takken met glad oppervlak zijn aantrekkelijk voor anemonen en schelpdieren om zich aan te hechten, voor haaien, roggen en inktvissen om er eieren op te leggen en voor bijvoorbeeld kabeljauw om zich ertussen te schuilen. Het hout werkttegen de zeestroming of aanvallen van andere onderwaterdieren. “En biologisch afbreekbaar bovendien, een voordeel.”

Appels met peren vergelijken

Het plan is om bomen op een stalen geraamte te binden en naar de zeebodem te laten zakken. De bouwer van deze stellage koos in eerste instantie voor een boomsoort die zich hiervoor het gemakkelijkste leent: een appelboom. Echter, vanuit ecologisch perspectief is een andere boomsoort gewenst: een perenboom. Wederom een interessant ecologie-ingenieursdilemma.

Wouter Lengkeek licht toe: “Een perenboom heeft meer vertakkingen waarmee deze boom interessanter is voor zeedieren. Daarnaast gaat het hout langer mee.” Wat hij leerde uit de gesprekken tussen ecologen, windparkbouwers en ontwerpers: “Als ecoloog moet je niet beginnen met een uitleg over wat je wilt doen, maar waarom je dat wilt doen. Dan voer je het gesprek vanuit een gezamenlijk doel.”

Meer dan 700 bomen op de zeebodem

Het voornemen is om van 760 perenbomen, die hun dienst hebben gedaan in de fruitteelt, vier bomenriffen te maken op de bodem in het windpark. Een experiment, dat volgend jaar zomer moet gaan plaatsvinden: “Eenmaal op de zeebodem monitoren we intensief, met camera’s”, vertelt Lengkeek. “Ook nemen we watermonsters voor DNA-onderzoek om te kijken wat er leeft. En er is een uitneembaar deel dat we periodiek kunnen ophalen voor nader onderzoek.” De ecoloog van Waardenburg verwacht dat de riffen gaan bijdragen aan een rijkere biodiversiteit en schoner water. En de riffen slaan CO₂ op, ook een positief effect van deze Tree Reefs, zoals ze in het Engels jargon worden genoemd.

Samenkomen

Laatst kwamen alle partners samen op een speciale Ecowende-netwerkbijeenkomst. Vertegenwoordigers van meer dan 30 bedrijven hoorden in de congreszaal over de voortgang van Hollandse Kust West. Op een slide zochten de deelnemers met moeite naar het logo van hun onderneming, tussen alle andere beeldmerken van de vele partners die meewerken aan dit innovatieve windpark. Joost Brinkkemper: “Uniek is niet alleen de veelheid aan maatregelen, maar ook het aantal partners. Door het innovatieve karakter van het project merk ik dat iedereen open staat voor nieuwe ideeën. Dat werkt inspirerend.”

Ecowende, een bijzonder project

Voor Joost Brinkkemper, Pauline Roos en Wouter Lengkeek is Ecowende een bijzonder project om deel van uit te maken. Roos veranderde er speciaal voor van baan, “terwijl ik al een heel leuke baan had!” Voor Brinkkempersbedrijf is het ‘ontzettend uniek’ dat er op deze schaal geluidsmetingen worden gedaan naar het leven onder water. En Lengkeek benadrukt: “Met de bouw door Ecowende van Hollandse Kust Westcreëren we een heel groot gebied waar niet meer gevist mag worden, waar onderwaterleven zich volop kan ontwikkelen. Dat is op deze plek in de Noordzee in 150 jaar geschiedenis niet eerder gebeurd.”