Macht en onmacht: nieuw boek over het bewogen leven van Shell-mastodont Deterding

Geen straat, gebouw of zelfs maar een plantsoen is naar hem vernoemd. Niet in Nederland, niet in Engeland, niet in Duitsland. Dat is vreemd voor een van wereldwijd een van de meest succesvolle ondernemers van zijn tijd. Het wekte de nieuwsgierigheid van Jochen Thies, gepromoveerd historicus, voormalig journalist en ooit de leidende speechschrijver van de West-Duitse bondskanselier Helmut Schmidt.

Thies vergelijkt zonder spoortje twijfel Henri Wilhelm August Deterding (Amsterdam, 19 april 1866 – Sankt Moritz 4 februari 1939) met Bill Gates of Elon Musk. Ondernemers die in een jonge expansieve bedrijfstak de wereld veranderden en uitgroeiden tot de rijkste mensen van hun tijd. Publieke figuren ook, die naast de kolommen in zakenkranten ook de pers weten te halen met al dan niet waargebeurde verwikkelingen in hun privéleven.

Bewogen leven

In zijn verscholen appartement in de Berlijnse wijk Charlottenburg verklaart de 79-jarige Thies dat hij zich met het klimmen van de jaren steeds meer is gaan toeleggen op het schrijven van biografieën, liefst familiebiografieën. De naam van de Nederlandse ondernemer Deterding  kende hij al vaag toen hem gevraagd werd te kijken of in dat bewogen leven geen boek zou zitten.

“Het was mij na een twee dagen speuren op internet al duidelijk dat het om een heikele geschiedenis gaat”, zegt hij. “En het was mij ook snel duidelijk dat de beeldvorming volledig wordt gedomineerd door zijn laatste levensjaren. Dan gaat hij met een Duitse echtgenote in Nazi-Duitsland wonen, in een tijd dat de meeste mensen juist proberen Duitsland te ontvluchten.”

Om grip te krijgen op het gelaagde levensverhaal van de Nederlandse ondernemer, duikt Thies het archief in. “Eerdere onderzoekers lijken de Duitse archieven niet grondig doorgespit te hebben”, stelt hij. “Ik vond in ieder geval al snel relevante informatie die ik nergens eerder heb gelezen.”

Bakens worden verzet

Thies schildert in zijn boek de levensloop van een even gedreven als getalenteerde Nederlandse ondernemer. Het is het verhaal over een zoon van een Amsterdamse zeekapitein die zich een weg zoekt in een turbulente wereld waarin technologische, ideologische en geopolitieke bakens dramatisch worden verzet.

Over hoe hij zich weet op te werken van jongste bankbediende bij de Twentsche Bankvereeniging tot één van de rijkste mannen van zijn tijd. Over het met wisselend succes laveren tussen opkomende ideologieën als het communisme, anti-imperialisme en nationaalsocialisme. Over een turbulent privéleven met drie huwelijken en fake news toen het woord nog moest worden uitgevonden.

Liefdeshuwelijk en politiek huwelijk

Privé is het overlijden van zijn eerste vrouw in 1916 het breekpunt, meent Thies. “Dat was een liefdeshuwelijk.” Breekpunt zakelijk is voor de Duitse auteur de Russische revolutie van 1917. Koninklijke/Shell raakt daarmee omvangrijke belangen in de Kaukasus kwijt, die Deterding juist in 1911/1912 had weten te kopen van de Franse bankiersfamilie Rotschild.

Het legt de kiem voor een bittere afkeer van alles wat naar communisme neigt en de Sovjet-Unie in het bijzonder. Het huwelijk in december 1924 met de adellijke Witrussische vluchtelinge Lydia Pavlovna Koudoyaroff versterkt de afkeer nog meer. Met dit – in de woorden van Thies - “politieke huwelijk” wordt zijn strijdt tegen de Sovjet-bolsjewieken nog verbetener. En, Deterding zoekt vrienden die dezelfde afkeer delen aan de rechterzijde van het politiek spectrum, ook in Duitsland.

Feiten en fictie in die “heikele” episode

Zakelijk is Deterding dan al wel terrein aan het verliezen. In theorie is hij nog altijd de onaantastbare eindverantwoordelijke van Koninklijke/Shell, maar in de dagelijkse praktijk wordt het beleid steeds meer door zijn mededirecteuren bepaald. Daar waar het bedrijf succesvol inzet op het vinden van nieuwe olievelden in de Verenigde Staten, Mexico en Venezuela, bijt Deterding zich steeds verder vast op de grote wereldpolitiek en het gevaar van het Russische communisme.

Het levert hem invloedrijke vijanden op. Het maakt hem volgens Thies het hoofdonderwerp van een door Moskou geïnspireerde lastercampagne die vanaf de jaren twintig tot in de jaren zestig zal duren, tot in de toenmalige Oost-Duitse republiek. Het zorgt ervoor dat de Nederlandse ondernemer menigmaal als een belangrijke financier van het Hitler-regiem wordt weggezet. Daar valt volgen Thies veel op af te dingen. De door hem geschreven biografie is een poging feiten en fictie in die “heikele” episode van elkaar te scheiden.

Vast in Duitsland

Dat Deterding in de nadagen van zijn Shell-jaren in Duitsland gaat wonen, staat vast. Hij trouwt in 1936 een Shell-medewerkster uit Hamburg en samen gaan ze wonen op het landgoed Dobbin in Mecklenburg, het oude thuis van prins Hendrik (de echtgenoot van koningin Wilhelmina).

Maar er zijn volgens Thies ook zakelijke redenen waarom Deterding zich in de voorgaande jaren steeds meer met Duitsland gaat bemoeien. De beperkingen voor de uitvoer van deviezen zadelt het bedrijf met een probleem op. Het geld zit vast in Duitsland. Tegelijkertijd kampt Duitsland, waar de nazipartij NSDAP als grootste uit de verkiezingen kwam en Hitler in 1933 Rijkskanselier werd, met een tekort aan olie.

Ontmoeting met Hitler

Het is voor Deterding een aansporing tot een ontmoeting met Hitler, aldus Thies. De ondernemer hoopt op ruimte om te handelen. De twee ontmoeten elkaar uiteindelijk op 11 juli 1934.

“In hetzelfde jaar ontmoet Deterding ook Mussolini, de paus en de nieuwe Amerikaanse president Roosevelt”, voegt de biograaf eraan toe. “En sinds de Eerste Wereldoorlog had hij een band met Winston Churchill, een persoonlijk contact dat tot aan Deterdings dood zou blijven bestaan.” Thies wil er maar mee aangeven dat ontmoetingen met de top horen bij de statuur van de Nederlandse ondernemer, die als de Napoleon van de oliesector bekend staat.

De ontmoeting levert zakelijk niets op en krijgt geen vervolg. Thies weet waarom. Bij zijn archiefonderzoek vindt hij een notitie van de staf van Hitler waarin hem onraden wordt om de Nederlandse topondernemer te ontmoeten. Deterding, zo staat er, heeft veel te veel Joodse zakelijke contacten.

Voor fraude veroordeeld

Dat Deterding tientallen miljoenen aan de Duitse nationaalsocialisten geschonken zou hebben, verwijt Thies naar het rijk der fabelen. Die informatie komt volgens hem uit het in de herfst van 1933 in Amsterdam verschenen boek “De geldbronnen van het Nationaal-Socialisme. Drie gesprekken met Hitler door Sidney Warburg.” Thies weet dat het boek op internet nog te vinden is en als bron geldt voor mening artikel.

“Sidney Warburg heeft echter nooit bestaan”, stelt Thies. “Er wordt gerept over geheime bijeenkomsten in verzonnen hotels gelegen aan straten die nooit hebben bestaan. De man die het boek in het Nederlands vertaalde en laat uitgeven, bleek eerder voor fraude veroordeeld.”

Dat Deterding in de nadagen van de Weimar Republiek geld schenkt aan de Hitler-partij NSDAP, is voor de auteur wel aannemelijk. Hij schat dat die bedragen op het niveau van andere Duitse industriëlen hebben gelegen. In die tijd gaan ook schenkingen naar andere middenpartijen, voegt Thies toe.

Vlag met hakenkruis

Eind 1937 vertrekt Deterding bij Koninklijke/Shell, na dertig aan het roer gestaan te hebben. Twee jaar later overlijdt hij op 70-jarige leeftijd onverwacht tijdens een verblijf in het Zwitserse Sankt-Moritz. De wereldpolitiek laat hem dan nog altijd niet los. De uitvaart bestaat uit eigenlijk twee aparte diensten, stelt Thies. Een Nederlands deel en een Duits deel, dat gebruikt wordt voor Duitse propaganda. Op internet zijn nog altijd de foto’s te vinden van zijn kist met daar overheen een Duitse vlag met hakenkruis.

Het eindoordeel van Thies over Deterding bestaat vooral uit grijstinten. Volgens hem is de Nederlander iemand met “een darwinistisch wereldbeeld en een ramkoers tegen het Bolsjewisme. Dat het daarbij tot een toenadering van het nationaalsocialisme en Hitler kwam, had niets met rassenleer of antisemitisme te maken. Dat was hem helemaal vreemd. Het was eerder een verkeerde inschatting van de wereld die na de Eerste Wereldoorlog was ontstaan.”

Tot ridder te slaan

Fijntjes en voor de zekerheid voegt Thies daar aan toe dat de het handelen van Deterding in de Eerste Wereldoorlog voor de Britten reden was hem tot ridder te slaan. En dat zijn oudste zoon, bij de start van de Tweede Wereldoorlog en in het jaar dat zijn vader sterft, vrijwillig dienst neemt bij de Britse luchtmacht RAF. Als piloot zoon Deterding nog in hetzelfde jaar om.

“Het leven van Deterding kent zowel licht als duisternis”, zegt Thies. “Het eindoordeel laat ik natuurlijk aan de Nederlanders. Maar als ik alle factoren in beschouwing neem, zou er best ergens een Deterdingstraat kunnen komen.”