Peregoed in fruit en zonnestroom

Er heerst een gemoedelijke drukte in de winkel van Fruithandel Van Os. Naast de boomgaard waar peren groeien, runt het Papendrechtse familiebedrijf een winkel. Klanten sturen hun winkelwagentjes langs allerlei soorten fruit (waaronder uiteraard de eigen peren), groenten en streekproducten.

Dochter Bianca staat achter de kassa, vrouw Grea vult de emmertjes fruit (€ 5,95, inclusief de emmer). Zoons Jan en Jonathan zijn even van het erf af voor een afspraak en wat boomgaardwerk. En Johan (62) is de kwieke regelaar in het bedrijf. Hij kent alle bestellingen uit zijn hoofd (“300 flessen perensap staan klaar, en om elf uur komt de Voedselbank”), staat klanten te woord en ordent met zijn grote handen de mooiste peren in de bak. “Wat niet lekker is, verkoopt niet.” Kleinzoon Tobiah hobbelt met een stuk fruit door de winkel. Op rustige dagen mag hij met opa mee op de steekwagen. “Lege kistjes opruimen”, zegt hij zoet.

"Peregoed in fruit"

Fruithandel Van Os is al jaren een begrip in Papendrecht en omstreken. En in Benschop, de andere teeltlocatie, waar broer Floor woont. Peregoed in fruit, is te lezen op de website van het familiebedrijf. Voor deze slogan had Johan van Os geen reclamebureau nodig. Die kwam uit eigen koker. 

Net als het idee voor de transparante zonnepanelen boven zijn boomgaard. Sinds dit jaar heeft de fruitteler uit Papendrecht deze boven een aantal rijen jonge perenbomen geplaatst. Een duurzame innovatie. Fruit telen én duurzame energie opwekken, op hetzelfde stukje schaarse landbouwgrond.

Er wordt al voorzichtig geëxperimenteerd met zonnepanelen boven frambozen en rode bessen. Maar hoog boven perenbomen, met het hoogste punt op 3,80 meter; dat bestond nog niet. Johan, in de sobere kantoorruimte achter de winkel, een mok koffie in de hand: “Er zijn verschillende proefopstellingen van de Universiteit van Wageningen. Maar als we op die uitkomsten moeten wachten, zijn we zo vele jaren verder.”

"Tegen weersextremen"

In diezelfde kantoorruimte bespraken Floor, Johan en zijn zoons enkele jaren geleden, niet geheel toevallig de periode dat de energieprijzen door het plafond gingen, het plan van de zonnepanelen boven hun perenbomen. Ze twijfelden niet lang. Ze wilden dit. En snel een beetje. Waarom? Om meerdere redenen: Beschermd tegen weersextremen “Ons klimaat kent steeds meer extremen. Extreme hitte, extreme regenval, hagel. Veranderlijk weer is niet goed voor een mooie en geleidelijke groei van een peer.”

Johan vertelt honderduit over peren met zonnebrand (zijn ze geel en papperig) en hagelschade. En over peren met een afwijkende vorm. “Je  ziet het meteen, althans, ik zie het meteen.” Onder de panelen is het klimaat rustiger, en zijn de peren beter beschermd tegen weersextremen, is de overtuiging. Bovendien hoeft Van Os minder bestrijdingsmiddelen te gebruiken, dat scheelt ook.

Plus extra zonne-energie

Daarnaast wekt de fruitteler duurzame zonne-energie op. Op hetzelfde grondoppervlak als waar zijn bomen groeien. Dubbel landgebruik. Een veel betere oplossing dan het aanleggen van zonneweides, al zegt Van Os het zelf. Op de loodsen van Fruithandel Van Os lagen al 2.100 panelen. Elke stukje dakoppervlak is benut. “We dachten destijds, we leggen het meteen klem vol.”

Boven de rijen perenbomen zijn afgelopen jaar nog eens 800 panelen geplaatst, van een speciaal soort. Deze panelen zijn lichtdoorlatend; een gedeelte is van glas en een gedeelte zonnecel. “Zeker in het najaar, vanaf september hebben we veel stroom nodig”, legt Johan van Os uit. Hij doelt op het opstarten van de 28 grote koelcellen in de loods, om de oogst van september in te kunnen bewaren, voor de handel door het jaar heen. Met de 800 nieuwe panelen erbij produceert Fruithandel van Os gemiddeld zo’n 5.000 kWh op een zonnige dag. Dat is vergelijkbaar met het jaarverbruik van drie energiebewuste huishoudens. 

Een echte energie-expert

De hele administratie rond de energievoorziening en de zonnepanelen maakt van Johan van Os, naast fruitteler, een echte energie-expert. Hij weet precies wat de prijs van stroom doet. Wanneer hij opwekt, teruglevert en hoe hij zijn omvormers moet instellen.

Op zijn mobiel opent hij zijn favoriete app, dat doet hij meerdere keren per dag, met staafdiagrammen met elektriciteitsprijzen. ’s Morgens is de stroomprijs hoog, dan duikt deze iets naar beneden, om aan het einde van de dag weer te stijgen. Soms is de stroomprijs zelfs min 20 cent. Johan zou dan eigenlijk, puur uit economisch oogpunt, alle lichten moeten aandoen en machines voluit laten draaien, want dan verdient hij aan energie verspillen. Maar zo zit hij niet in elkaar, dat is tegen zijn principes.

Op zich een goed idee, maar…

Johan en zijn zoons maakten een ontwerp voor de energie-opwekkende overkapping. Logisch in z’n eenvoud. Stalen staanders, panelen schuin erbovenop, als een dak, met een opening in de nok. Toen kwam het “moeilijkste van het hele traject”, blikt Johan terug. Zijn schouders gaan ervan hangen. De ambtelijke rompslomp.

Er volgt een verhaal over hoe de ambtenaren van de gemeente Papendrecht, de wethouder van diezelfde plaats en een delegatie van de provincie Zuid-Holland het ‘op zich een goed idee vonden, maar…’ Welstand erbij, stedenbouwkundigen bogen zich over het idee, ambtenaren zochten in beleidsnota’s, maar nergens was in een nota een ‘zonnedak boven een boomgaard’ te vinden. “We kregen van iedereen een pluim voor het concept.” Maar totdat Johan en zijn zoons de stellages mochten gaan installeren, daar ging toch wel een jaar of twee overheen. “Dat gebeurt als je iets nieuws wilt doen.”

Ergens doorheen durven kijken

Ook bij de uiteindelijke oogst worden door sceptici vraagtekens gezet. Want hoeveel kilo productie denkt Van Os onder die panelen vandaan te halen? De peren krijgen toch een stuk minder licht, en groeien daardoor minder? En hoe zit het met de bewatering van de bomen, als ze geen regen meer vangen door het zonnedak boven hun kruin? “Wij weten het ook niet precies hoe het gaat uitpakken, maar ik geloof erin. Als ondernemer moet je ergens doorheen durven kijken. Ik heb er vertrouwen in dat die peer in een veel constantere klimaatconditie kan groeien. Misschien ga ik in peerproductie iets terug, Maar daarboven produceren we toch ook? Zonne-energie!” 

Welke tiert het beste?

“Zullen we ’ns gaan kijken?” En Johan beent in rappe pas op lederen klompen het kantoor uit, richting boomgaard. Zijn ogen scheren langs de jonge bomen en de kleine peertjes die eraan beginnen te groeien. “Prachtig, prachtig…” constateert de fruitteler goedkeurend.

Bij de Universiteit van Wageningen staan verschillende proefopstellingen met fruit onder zonnepanelen. Van Os heeft hier zijn eigen proeftuin. Onder de zes rijen speelt de fruitteler met verschillende variabelen. Zo heeft hij onder ieder rijtje zonnepanelen een ander ras peren gezet. Xenia, Gepa, Red Conference...

Ook experimenteert hij met verschillende typen onderstam. En met de lichtdoorlatendheid van de zonnepanelen. “Er liggen panelen die voor de helft uit glas en de helft zonnecel bestaan, maar ook panelen die minder licht doorlaten.” Wat Van Os uiteindelijk te weten wil komen? “Welke het beste tiert. Dan ga je daarmee voort.”

Wel is de teler gestart met allemaal nieuwe bomen. “Als je vanaf je geboorte een pet op krijgt, weet je niet beter.” Johan van Os slalomt in sneltreinvaart over zijn erf, terug naar kantoor. Hij helpt onderweg een marktkoopman met het aanzetten van een elektrische pompwagen, om een lading peren op te laden, beantwoordt een telefoontje (“deze moet ik even nemen, een goede klant uit Bosnië”) en laat alle enorme koelcellen zien, waar gestapelde bakken peren koel en veilig wachten op afnemers. 

Eerst zien, dan geloven

Of hij zijn familiebedrijf als innovatief bestempelt? Bescheiden en reëel: “Ik zie het nergens anders om me heen, dus ja, misschien wel.” Aan aandacht heeft zijn bedrijf geen gebrek. De Roemeense televisie is onlangs langs geweest. Morgen komt een groep uit België. Gisteren bracht een delegatie uit Turkije een werkbezoek. Het bedrijf was in de race voor een Zuid-Hollandse duurzaamheidsaward. En Johan van Os gaat tegenwoordig wel eens naar beurzen toe, om over de innovatie te vertellen. “We zijn trots op ons bedrijf, we zien de potentie van de combinatie zonne-energie en fruitteelt: dat proberen we uit te dragen.”

Johan van Os heeft nog een verrassing, tot slot. Vanuit het aanpalende boerenwoonhuis haalt hij een maquette van het zonnepanelenproject tevoorschijn. Een van zijn zaterdagkrachten heeft deze gemaakt, een scholier nog, met hulp van 3D-printer. De teler uit Papendrecht is ermee in zijn nopjes. “Die kan ik meenemen naar beurzen. Je kunt erover vertellen, maar mensen moeten het zien om te geloven.”