Zonder rechtvaardigheid geen transitie

Gerrit Zalm noemt Vendrik in 2007 bij zijn afscheid van de Tweede Kamer ‘de beste minister van Financiën die Nederland nooit heeft gehad’. Oud-Eerste en -Tweede Kamerlid Vendrik steekt niet onder stoelen of banken dat hij dat graag had willen zijn.

Het is daarom onvermijdelijk: de vraag of hij beschikbaar is. “Ik zou een ministerschap fantastisch vinden”, glimlacht Vendrik, “maar ik ga ervanuit en dat is ook heel verstandig, dat de partij die dat uitmaakt, gaat kijken naar jongere generaties en niet weer naar een man van een zekere leeftijd. Die hebben we al genoeg. En wat ik nu doe, vind ik ook fantastisch.”

Wat Kees Vendrik sinds november 2022 doet, is het voorzitterschap bekleden het Nationaal Klimaat Platform. De opdracht is het aanjagen van de dialoog over het klimaatbeleid in de samenleving, met bijzondere aandacht voor groepen die zich daarbij minder betrokkenheid voelen.

Het platform monitort, signaleert, organiseert discussie en adviseert gevraagd en ongevraagd de minister voor Klimaat en Energie. Over wat nodig is om te versnellen, wat burgers en bedrijven nodig hebben, wat kansen zijn en wat knelpunten. 

Klimaat op Financiën

Het klinkt als baan met veel gepraat, en dat voor iemand die eerder een rekenmeester is. Schijn bedriegt, legt Vendrik uit. “De belangrijkste minister voor Klimaat zit op het ministerie van Financiën. Klimaatbeleid uitvoeren, betekent dat je markten stuurt. Dat doe je door te beprijzen, Europees en of nationaal, bijvoorbeeld via de belastingen. En dan kom je vanzelf uit bij de minister van Financiën.”

Natuurlijk is dit niet het hele verhaal. Beprijzen staat weliswaar al dertig jaar met stip op één, want zonder dat gaan bedrijven niet investeren in duurzamere productie en producten. Dat was zo, dat is zo, dat blijft zo, stelt hij. Maar het gaat ook over het maatschappelijk vertrouwen in zo'n enorm project als de klimaat- en energietransitie. “Kern van de zaak is voor mij klimaatrechtvaardigheid. Doet iedereen zijn deel en kan iedereen ook mee? De transitie gaat slagen als die rechtvaardig is.”

Hoe dan?

Een van de taken van het Nationaal Klimaat Platform is het monitoren van de voortgang van de energietransitie en het signaleren van hobbels. Hoe staan we ervoor nu? Vendrik: “Het gáát eindelijk ergens over in Nederland. Ik ben zelf verrast door de grote hoeveelheid maatschappelijke initiatieven. In het bedrijfsleven zie ik plannen die rijp, serieus en groen zijn. Dat was ten tijde van het klimaatakkoord wel anders. Het is inmiddels chefsache. Het staat op de agenda van menig onderneming. Als ze investeren, moet dat in duurzame productie zijn, linksom of rechtsom. De grote vraag is nog altijd - en wij doen ons best om die te beantwoorden: hoe dan? En dan kom je natuurlijk in de praktijk allemaal gedoe tegen. Zo gaat dat. Transitie is gedoe.”

Vendrik, die dagelijks in contact komt met mensen – burgers en ondernemers – die willen verduurzamen, kan moeiteloos uren vullen met voorbeelden van dat gedoe. Initiatieven van onderop van bewoners, die aan de slag willen gaan in hun wijk, stranden op regelgeving. De industriële warmtepompen waarmee bijvoorbeeld glas- en papierbedrijven willen elektrificeren, blijken niet in aanmerking te komen voor subsidie. (“Dat is een heel technisch verhaal, daar zijn we nu mee bezig.”)

Als het al wel lukt, stranden bedrijven op de beperkte capaciteit van het elektriciteitsnetwerk. Bedrijven op een industrieterrein die de energieproductie lokaal willen organiseren, stranden op wetgeving. Gemeentes die verduurzaming aanbesteden, waardoor commerciële partijen er met “een deel van de buit” van doorgaan. Terwijl juist de bewoners het initiatief willen houden en op die manier maatschappelijk initiatief de kop in wordt gedrukt. Allemaal niemands schuld, zegt Vendrik. Het systeem is er niet voor ingeregeld. “Veel afspraken en regels voor het energiesysteem zijn in de jaren negentig gemaakt, bekeken door de bril van marktwerking. Die zijn helemaal niet gemaakt voor de transitie die nu nodig is. Daar zit het klem.”

Beroep op parlement

Vendrik benoemt ook het effect van de oorlog in Oekraïne en de hoge gasprijzen. “Dat heeft natuurlijk een geweldige stoot gegeven aan bedrijven. Die snappen dat dit het moment is om te gaan omschakelen.” Niet voor niets doet het Nationaal Klimaat Platform samen met een brede groep van maatschappelijke partijen een dringend beroep op het parlement. Ondanks de val van het kabinet moet de vaart erin blijven, is de boodschap.

Er is een waslijst van zaken die geen uitstel dulden, zoals de aanpak van het elektriciteitsnet, de behandeling van de Energiewet, de uitrol van opwekcapaciteit van hernieuwbare elektriciteit, duidelijkheid over de afstandsnormen voor windmolens op land en de behandeling door de Eerste Kamer van de Tijdelijke wet Klimaatfonds.

Ook het voortzetten van het ontwerp-Nationaal Plan Energiesysteem staat op de wensenlijst. Dat is nogal cruciaal omdat daarin de langetermijnvisie op het energiesysteem in 2050 wordt neergezet. Wat Vendrik betreft kan het allemaal niet wachten op een nieuw kabinet. Hij is optimistisch. “Ik zie veel gemeenschappelijkheid in het parlement. Ook rond de nieuwe Energiewet. Alle issues in die wet zijn al uitgebreid besproken en we zitten er al jaren met smart op te wachten.”

Den Haag moet aan de bak, wil Vendrik maar zeggen. Maar Den Haag niet alleen. Waar de regering moet zorgen voor beleid, richting en keuzes, moet juist de regio zorgen voor concrete uitvoering. “Het draait vaak om gebiedsgerichte oplossingen, lokaal en regionaal. Dus wij praten ook met de nieuwe provinciebesturen en commissarissen van de Koning. Om op te halen wat ze doen, hoe ze het doen en waar we kunnen helpen.”

Niet ‘eerst moet jij’

Van de vijf sectoren in het Klimaatakkoord (industrie, elektriciteit, mobiliteit, landbouw, gebouwde omgeving) is de industrie qua uitstoot van broeikasgassen de grootste boosdoener. Tegelijkertijd stagneert de energietransitie, ook in de andere sectoren door wetten, regels of gerechtelijke uitspraken, zo constateert ook Vendrik. Het levert ergernissen en spanningen op in de samenleving en onduidelijkheid en onzekerheid bij ondernemingen.

Hoe kantel je dat?

“Wat we nodig hebben is een beetje liefde voor de bureaucratie. We staan heel snel in de stand van ‘welke gek heeft deze regels verzonnen?’. Maar veel regelingen die vandaag in de weg zitten, zijn ooit met goede redenen bedacht. Alleen in de huidige leefwereld van mensen kan dat verkeerd aanvoelen.” Grote verontwaardiging uiten over de gang van zaken, helpt niet volgens Vendrik. “Je moet gewoon heel serieus gaan kijken naar waar burgers en ondernemers precies tegenaan lopen. Waar haakt men af?”

Hij herhaalt het nog maar eens: de transitie is gedoe. Nieuwe wetten die nog ontbreken. Bestaande regels die niet meer opgaan. Of het gaat over het verdelen van schaarste, zoals ruimte. “We moeten de energietransitie letterlijk en figuurlijk passend krijgen. Dat levert natuurlijk voortdurend maatschappelijk discussie op, of zo je wilt, maatschappelijke conflicten. De beste manier om hieruit te komen is doordat iedereen het beginsel van klimaatrechtvaardigheid hanteert. Voor mij betekent dat nogmaals: ieder zijn deel. En dat betekent ook dat grote uitstoters een groot deel doen. Dat is een kwestie van geloofwaardigheid.”

Vendrik herhaalt ook zijn eerdere punt over het belang van beprijzing. “Kennelijk is het voor sommige ondernemers nog niet rendabel genoeg, ondanks dat het afgelopen jaar een wake-up call was”, concludeert hij. De transitie is toch ook echt in hun belang. En nee, bedrijven kunnen niet alles alleen. Die hebben de overheid nodig, erkent Vendrik. “Maar dat ‘eerst moet jij’, moet stoppen”, stelt hij. “Tegen bedrijven zeg ik: wees niet verbaasd als de samenleving je uitdaagt met de vraag; ‘hoe serieus is jouw commitment aan de transitie?’ We hebben het over het perspectief dat jongere generaties geboden wordt. Die zitten te wachten op besluitvaardigheid. Dat geldt bij uitstek voor fossiele bedrijven.”

Hard en duidelijk

Over besluitvaardigheid gesproken: welke opdracht zou hij het nieuwe kabinet willen meegeven? “Spreek een harde en duidelijke ambitie af. We weten nu ongeveer hoe het moet, maar ongeveer is niet precies genoeg. Het kabinet heeft het Nationaal Plan Energiesysteem in ontwerp neergelegd. Mijn pleidooi is: maak het af en maak heldere keuzes.” Vendrik somt op: wind op zee, zon en wind op land, biomassa, kernenergie, de energie-infrastructuur, mobiliteit. “Daarover is, in deze belangrijke fase, te veel onzekerheid.” Het programma van het Nationaal Klimaat Platform loopt vier jaar. November 2026 wordt het platform opgeheven. Die periode moet ook genoeg zijn, meent de voorzitter. Tegen die tijd moeten nu nog ontbrekende bruggen tussen ambities en werkelijkheid zijn gebouwd. Bovendien zal de focus dan verlegd worden, denkt Vendrik. “Wij handelen natuurlijk primair vanuit de klimaatopgave. Als je circulariteit als uitgangspunt neemt, zijn de opgaves veel breder. Ik zeg ook tegen iedereen: Ga er maar vanuit dat er over vier jaar iets anders wordt georganiseerd. Dus als je mij als breekijzer nodig hebt, moet je snel wezen.”