Heimelijk venster

Dat realiseerden de Assyriërs al zo’n tweeduizend jaar voor het begin van onze jaartelling. De zogeheten ‘Koninklijke boodschappers’ hoorden handelaren, koeriers en andere reizigers uit om de kracht van de vijand en omvang van de voorraden te achterhalen. 

Mata Hari

De spion is daarna nooit meer van het toneel verdwenen. Dichter bij huis en in de tijd is er de bekendste Nederlandse spion: Mata Hari. Geboren als Margaretha Geertruida Zelle op 7 augustus 1876 in Leeuwarden en gestorven voor een Frans vuurpeloton wegens dubbelspionage op 15 oktober 1917 in Vincennes, ten zuidoosten van Parijs.

Haar levensverhaal is kleurrijk, net als haar artiestennaam. Teruggebracht tot de essentie is het de geschiedenis van een kansarm meisje dat zich als zinnenprikkelende danseres opwerkt tot een graag geziene gast in de betere kringen in West-Europa, aan het begin van de vorige eeuw. Geldelijke gewin, vrouwelijke charmes en mannen met geheimen; het is een even klassieke als explosieve cocktail voor spionage. Daar komt een dramatische afloop bovenop en een nog altijd sluimerende discussie over haar schuld of onschuld.

Elsbeth Schragmüller 

Minder bekend is dat Mata Hari in het spionnenvak is ingewijd door een minstens zo intrigerende vrouw, maar dan een stuk minder opvallend. Het gaat om de Duitse Elsbeth Schragmüller (1887-1940) alias Fräulein Dokter. Schragmüller studeert politicologie in een tijd dat het voor vrouwen hoogst ongebruikelijk is om naar de universiteit te gaan.

Vlak voor het begin van de Eerste Wereldoorlog rondt ze haar studie af aan de universiteit van Freiburg maar een baan op niveau komt niet voorbij. Na de start van de oorlog besluit de Pruisische officiersdochter voor het vaderland te willen werken. Eigenzinnig reist ze naar het bezette Brussel om daar haar diensten aan te bieden. Haar doortastendheid levert haar een baan op als militair censor. Ze leest brieven op mogelijk verborgen informatie.

Spionagevak

Schragmüller blijkt echter veel meer te kunnen – en te willen. In 1915 krijgt ze promotie en wordt ze gestationeerd bij de Kriegsnachrichtenstelle Antwerpen. Daar stort zij zich op het op professionaliseren van het spionagevak. Onderdeel daarvan is het scholen van nieuwe spionnen. Haar bekendste leerling is agent H21, later bekend als Mata Hari. Fräulein Dokter brengt haar de fijne kneepjes bij zoals schrijven met onzichtbare inkt en observatietechnieken. Na afloop twijfelt ze over de geschiktheid van H21. Tevergeefs gezien de tragische afloop. Jaren later noemt Schragmüller haar bekendste rekruut “haar grootste mislukking”.

Het graf van de, waarschijnlijk in februari 1940 gestorven Fräulein Dokter, is ondanks nog altijd levende initiatieven niet gevonden. Doodsoorzaak en exacte datum zijn nog altijd onderwerp van gesprek. Spionage wil zicht bieden op de kracht van de vijand. Een inkijkje in de wereld van spionage is minstens zo ingewikkeld.