Geschiedenis van de toekomst: de zelfrijdende auto

In de zomer van 1925 liet de New Yorkse firma Houdina Radio Control een auto zonder chauffeur over Broadway rijden. Het verslag in Time Magazine brengt een scène tot leven die je voor je ziet in iets te snel afgedraaide zwart-witbeelden, begeleid door een bioscooporkest: 'Voetgangers – met open mond van verbazing – horen hoe de chauffeurloze wagen zijn motor start, schakelt, wegdraait van de stoeprand en het drukke verkeer in rijdt. Over Broadway gaat de rit, slingerend over straat.' Houdina’s automobiel, 'American Wonder' genaamd, ontwijkt eerst handig een melkkar en brandweerwagen, maar botst uiteindelijk op een andere auto. De man die voor de zekerheid meerijdt op de treeplank, had net te laat een ruk aan het stuurwiel gegeven om de botsing te voorkomen.

Boeienkoning

Na de testrit wordt de slapstick binnenshuis voortgezet, blijkt uit een ander krantenbericht. Radiotechnicus Francis P. Houdina krijgt in zijn zaak bezoek van zijn stadsgenoot Harry Houdini. De wereldberoemde boeienkoning en zijn hofhouding slaan het meubilair kort en klein, omdat zij menen dat de niets vermoedende Houdina misbruik heeft gemaakt van Houdini's naamsbekendheid, ten einde extra aandacht te krijgen voor zijn wonderbaarlijke rit.

Houdina was geen goochelaar, maar een elektrotechnisch ingenieur die geen geheim maakte van de werking van zijn uitvinding. De onbemande auto werd radiografisch bestuurd vanuit een volgauto. Ook in Europa vonden demonstraties plaats met radiografisch bestuurde auto’s. Tijdens de Derde Groote Radio Tentoonstelling van oktober 1926 werd in het Amsterdamse Paleis voor Volksvlijt een ‘spook-auto’ tentoongesteld, die ‘dezer dagen een proeftocht maakt over een der Amsterdamsche grachten’, aldus De Telegraaf. Uit latere berichtgeving blijkt dat de demonstratie heeft plaatsgevonden in het Paleis voor Volksvlijt. Kennelijk heeft men het bij nader inzien niet aangedurfd het autootje over de grachten te laten rijden.

Futurama

Houdina borduurde voort op het werk van Nikola Tesla. In 1898 had de vermaarde uitvinder in het zalencomplex Madison Square Garden (op twee huizenblokken afstand van Houdina’s latere spookrit) voor het eerst laten zien hoe onbemande bootjes, radiografisch konden worden bestuurd. Hoewel het dus eigenlijk geen zelfrijdende auto betrof, markeerde Houdina’s experiment wel het begin van de droom. Na de ‘paardlooze wagen’, zoals de auto rond 1900 nog werd genoemd, leek een kwart eeuw later het ‘chauffeurlooze vehikel’ een logische volgende stap.

Tijdens de New York World’s Fair van 1939 werd de droom van de zelfrijdende auto verbeeld in de door General Motors gefinancierde attractie Futurama. Een miniatuur van een toekomstige stad, doorkruist met autosnelwegen waarop auto’s radiografisch in verbinding staan met de weg en met elkaar. Volgens de bedenker van Futurama zou de zelfrijdende auto in 1960 werkelijkheid worden.

Disney

In de jaren vijftig werd de zelfrijdende auto weer van stal gehaald door de Radio Corporation of America (RCA). Na succesvolle laboratoriumexperimenten haakte General Motors aan en in 1954 vonden de eerste experimenten plaats op stukjes afgesloten highway in de staat Nebraska. Het RCA-systeem werkte op basis van bedrading onder het wegdek, waarvan het signaal werd opgepikt door twee elektromagnetische spoelen in de voorbumper van de auto. Het is dan inmiddels 1960 en RCA voorziet dat haar systeem in 1975 gereed is voor de markt.

Kort ervoor, in 1956, was er door samenwerkende Amerikaanse elektriciteitsbedrijven al een informatieve reclamecampagne met uitleg over de mogelijkheid van de zelfrijdende auto gelanceerd. De tekst is verluchtigd met een tekening van een cabriolet die over de snelweg rijdt, terwijl de inzittenden – inclusief chauffeur – een bordspel spelen. Curieus is het Disney-tekenfilmpje Magic Highway, U.S.A., uit 1958. Daarin zweeft een futuristische auto automatisch naar een bestemming die de vader des huizes voor vertrek heeft ingevoerd. Wie goed kijkt, ziet weer dat bordspel.

Die beelden uit het verleden hebben iets geruststellends: techniek die ons verlost van inspanning, verantwoordelijkheid en oplettendheid.

De optimistische voorspellingen uit de periode 1939–1960, dat de zelfrijdende auto binnen afzienbare tijd werkelijkheid zou worden, vormen sindsdien een rode draad in de verdere ontwikkeling van de technologie. Ook Tesla-directeur Elon Musk kondigt sinds 2013 herhaaldelijk aan dat volledig autonoom rijden binnen één tot drie jaar werklijkheid wordt. Opgeblazen verwachtingen die onvermijdelijk tot teleurstellingen leiden — een fenomeen dat bij baanbrekende innovaties eerder regel dan uitzondering is.

Chaotisch verkeer

Op de kop af honderd jaar na Houdina's spookrit door de straten van New York plaatste Tesla Europa op 5 april 2025 een opmerkelijk filmpje op Musk’s sociale mediakanaal X. De versneld afgedraaide beelden tonen een testrit met een zelfrijdende Tesla door het chaotische verkeer van de Amsterdamse binnenstad. Met zigzaggende fietsers en plotselinge overstekende voetgangers. De chauffeur houdt zijn handen bij het stuur, maar hoeft geen enkele keer in te grijpen. Gedurende twee minuten en twee seconden lijkt het systeem adequaat te reageren. Een geruststellend filmpje.

Maar de werkelijkheid stelt niet gerust. In 2016 maakte Tesla een vergelijkbare promotievideo openbaar van een vlekkeloze autonome autorit. Voormalige Tesla-medewerkers. die betrokken waren geweest bij de productie van het filmpje, onthulden in 2021 in The New York Times dat de beelden waren gemanipuleerd. Tijdens de opnames werd gebruik gemaakt van een Tesla met extra technologie, die ontbreekt in een gewoon productiemodel met Autopilot. Desondanks moest de rit telkens worden overgedaan, voordat het gewenste resultaat was bereikt. Zo knalde de auto tijdens het filmen van het automatisch inparkeren tegen een hek. Uit uitgelekte interne e-mails blijkt dat Elon Musk zelf betrokken was bij de totstandkoming en dus op de hoogte moet zijn geweest van de manipulaties. Kortom, er zijn goede redenen ook vraagtekens te zetten bij het geruststellende Amsterdamse demonstratiefilmpje van 2025.

'Spookremmen'

De Zembla-documentaire die BNNVARA mei 2025 uitzond over Tesla zit vol met soortgelijk verontrustend nieuws. Tesla Autopilot blijkt bij vlagen uiterst onberekenbaar. Vooral het plotseling remmen ('spookremmen') of wisselen van rijstrook baart zorgen. Sinds de introductie van Autopilot (2014) en Full Self-Driving (2020) in de VS zijn er tegen de 2000 ongelukken gebeurt, waarvan 40 met dodelijke afloop. Ook in Nederland heeft een Tesla-bestuurder in 2016 een dodelijk ongeval veroorzaakt, omdat hij ten onrechte meende dat Autopilot was ingeschakeld.

Bordspel

Dat men er in Amsterdam een eeuw geleden vanaf zag om de radiografisch bestuurde auto over de grachten te laten rijden, is tekenend voor de Europese behoedzaamheid. In de VS en China lijkt meer risicobereidheid te zijn ten dienste van de vooruitgang. Zo is in de VS de Full Self-Driving (FSD) van Tesla toegestaan. Waarbij nadrukkelijk moet worden aangetekend dat ook daar de bestuurder nog altijd wettelijk verplicht is voortdurend toezicht te houden. Van een echte zelfrijdende auto is — anders dan de naam suggereert — dan ook nog geen sprake.

Vooralsnog houdt de EU het voorzichtigheidshalve op de beperkte autonomie van het Tesla Autopilot-systeem. Maar Tesla is ongeduldig. De autofabrikant heeft Nederland uitverkoren als springplank om FSD te introduceren op de Europese markt. In februari 2026 wil Tesla het systeem demonstreren, om de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) ervan te overtuigen dat het systeem veilig is en klaar is voor introductie.

Maar de vraag is of de RDW daarin meegaat. De Europese automobilist zal wellicht dat potje Mens erger je niet! voorlopig dus nog moeten spelen met zijn medeweggebruikers en niet onbezorgd met het gezin in een zelfrijdende auto.