De keten van Shell uitgelegd in eenvoudige taal
Al 135 jaar zorgt Shell in Nederland voor allerlei producten voor alledaags gebruik. Van brandstof voor ieders auto, gas voor ieders verwarming tot aan de bouwstenen van ieders matras. Maar hoe werkt die aaneenschakeling van allerlei bedrijvigheid nu eigenlijk. En wat gebeurt er in Pernis, Moerdijk, Rotterdam, Assen (NAM), Amsterdam, Den Haag en op de vele andere kleinere locaties waar het Shell-logo op de gevel prijkt? Een verhaal over de keten van Shell, voor wie het overzicht graag zo simpel mogelijk uitgelegd krijgt.
Tekst: Marcel Burger.
Beeld: Shell Nederland-beeldarchief, Ernst Bode, NAM, Stuart Conway, ETCA-beeldarchief, Michel Campfens.
Simpel gezegd is de keten de reis van olie, gas, wind- en zonne-energie naar de klant: direct (bijv. benzine geleverd aan de pomp op de hoek) of indirect (wind- en zonne-energie geleverd aan het Nederlandse elektriciteitsnet). In bedrijfstaal wordt dit de waardeketen genoemd: de aaneenschakeling van activiteiten levert waarde op voor het bedrijf. Daarnaast houdt ze de samenleving draaiende.
Elke fase van de keten voegt waarde toe door de energiebron om te zetten in een meer bruikbare vorm en deze dichter bij de eindgebruiker te brengen. We zijn in ons dagelijks leven omringd door door Shell-fabricaten. Zoals het plastic van je waterfles, het gas van je keukenfornuis of je jongste aankoop of zoektocht via de datacentra van Amazon, Microsoft en Google die op wind- en zonne-energie draaien.
Niet per se een kringloop
In tegenstelling tot regenwater dat uiteindelijk deels weer in zee terechtkomt, is de waardeketen van Shell niet per se een kringloop. Maar delen daarvan kunnen of zullen dat wel zijn, zoals de inspanningen op Shell Chemicals Park Moerdijk om van de productie van plastic een circulair proces te maken. Voor andere delen is de waardeketen een "kabel" van verbonden schakels, zoals het winnen en transporteren van (vloeibaar) aardgas voor de Nederlandse nationale gasvoorraad. Zo is er onder meer in het Drentse Norg een opslag die door de NAM, een joint-venture van 50% Shell en 50% ExxonMobil. De door de NAM beheerde gasvoorraad wordt in de winter gebruikt om Nederlandse huizen en bedrijven te verwarmen.
Shell-waardeketen in 5 stukken
Grofweg kun je de Shell-waardeketen in vijf grote stukken onderverdelen: olie, aardgas, elektriciteit, innovatie – inclusief nieuwe energievormen als groene waterstof en de handels- en toeleveranciersketen. Hieronder een uitleg bij elk van hen, wederom zo simpel mogelijk uitgelegd om zo begrijpelijk te zijn voor een groot publiek.
1. De olieketen van Shell
Grootste raffinaderij van Europa
Shell is vooral bekend als olie- en gasbedrijf. Er komt veel bij kijken voordat er olie als benzine of diesel in je auto zit. In diverse delen van de wereld pompt Shell olie uit diepe lagen in de grond. Dit heet bij Shell de Upstream-kant van de keten. Schepen of pijpleidingen vervoeren de aardolie naar plekken waar ze tot andere producten kan worden verwerkt. Dit wordt bij Downstream genoemd. Dus ook naar Nederland, waar de olie wordt aangevoerd en wordt opgeslagen in grote olietanks in Europoort bij Rotterdam. Vlakbij staat Shells olieraffinaderij, op het Energy and Chemicals Park Rotterdam in Pernis. Dit is de grootste olieraffinaderij van Europa. Ze produceert niet alleen voor Nederland, maar exporteert ook veel van de geraffineerde producten naar andere landen.
Wat doet een raffinaderij?
Een raffinaderij is niet één fabriek die alles uit aardolie maakt. Op Pernis staan zo'n 60 verschillende fabrieken die allerlei producten maken, zoals benzine, diesel, kerosine voor vliegtuigen, maar ook grondstoffen voor basischemicaliën.
Wat gebeurt er daarna?
Vanuit Pernis bevoorraden tankwagens dagelijks de retail stations (een moderner woord voor tankstation of pompstation) en de regionale luchthavens. Er is een directe ondergrondse pijpleiding van Pernis naar Schiphol, die de kerosine levert voor de honderden vliegtuigen die dagelijks vanaf de nationale luchthaven vertrekken. En er is een ondergrondse leiding naar het Shell Chemicals Park Moerdijk, voor het transport van nafta.
Nafta? Wat is dat?
Met aardolie wordt niet alleen brandstof gemaakt, maar ook een grondstof voor basischemicaliën gedestileerd. Dat heet nafta. Die nafta gaat als “voeding” een fabriek in die de kraker heet. Die kraakt de nafta in veel kleinere onderdelen: moleculen. De halffabricaten en basisplastic levert Shell in Moerdijk aan klanten die er weer talloze eindproducten voor dagelijks gebruik van maken. Zoals in het schuim in het matras waarop je slaapt, in zeep, in fietsbanden, in sportschoenen, in medicijnen, schoonmaakmiddelen, en in de plastic verpakking van het eten dat je in de supermarkt koopt.
De productie van basischemicaliën klinkt niet erg duurzaam
Daar wordt wel aan gewerkt. Zo nam Shell in november 2024 in Moerdijk een nieuwe installatie in gebruik die olie gemaakt van plastic afval omzet in nieuwe chemicaliën voor nieuw plastic. Zonder dat er nieuwe aardolie/nafta nodig is. Daarmee is Shell de eerste in Europa die dit op schaal doet.
2. De aardgasketen van Shell
Aardgas voor warmte
Shell levert ook aardgas om Nederland er in de winter warmpjes bij te laten zitten, voor warm water en om te koken. 95% van de Nederlandse huishoudens gebruikt hier aardgas voor. Net als olie haalt Shell aardgas van over de hele wereld, en gaat dit naar Nederlandse woningen. Voorheen werd Nederlands gas veelal onder Groningen, Drenthe en de Noordzee gewonnen, maar nu de winning daar flink is teruggeschroefd, wordt komt aardgas ook vaak uit andere delen van de wereld.
Is gas niet heel moeilijk te vervoeren?
Traditioneel kwam gas uit het noorden van Nederland, en later ook via een pijpleiding uit Noorwegen en Rusland. Nu Rusland buiten de deur is gezet, moet noodzakelijk gas van plekken komen die niet met een pijpleiding bereikbaar zijn, zoals Qatar en de Verenigde Staten. Om gas uit andere delen van de wereld te transporteren, wordt het afgekoeld, zodat het vloeibaar wordt. Dit heet LNG, Liquefied Natural Gas. Vloeibaar aardgas heeft een hogere energiedichtheid, het is 600 keer kleiner in vloeibare dan in gasvorm, en is daarom gemakkelijk te vervoeren, per schip naar onder meer de gasterminals van de Rotterdams haven en de Eemshaven in Groningen. Hier wordt LNG weer opgewarmd, zodat het van vloeibaar weer normaal gas wordt.
Aardgas is toch niet duurzaam?
Het gebruik van aardgas zorgt voor substantieel minder CO2-uitstoot dan bijvoorbeeld het verbranden van olie of kolen om huizen op te warmen en elektriciteit te maken. In Nederland is het plan om in de nabije toekomst het gebruik van aardgas terug te dringen, bijvoorbeeld met warmtepompen bij mensen thuis. Bovendien investeert Shell in de productie van biogas – gemaakt van restproducten van de landbouw of etenswaren (waaronder gebruikt frituurvet).
3. De elektriciteitsketen van Shell
4 windparken & 6 zonneparken
Shell Nederland heeft drie offshore windparken, en één op land. De bouw van een vierde windpark op zee wordt voorbereid. Daarnaast runt Shell zes zonneparken die groene stroom leveren aan het Nederlandse elektriciteitsnet. Dit net transporteert de stroom naar woningen, scholen en bedrijven, maar ook naar de laders voor elektrische auto's.
In Nederland heeft bijna 14% van de automobilisten helemaal geen diesel of benzine nodig, ze gaan van A naar B in een batterij-elektrisch aangedreven auto. Ook Shell zit in deze business, vaak met partners in een joint-venture.
Snelladers voor elektrische auto's
Shell installeert ook zelf steeds meer publieke laders: bij bouwmarkten, supermarkten en in parkeergarages. Daarnaast hebben steeds meer Shell-stations een of meerdere snelladers. In het centrum van Rotterdam, aan het Hofplein, is één traditioneel tankstation volledig omgebouwd naar een fossielvrije Mobility Hub, waar de traditionele brandstofpompen volledig zijn vervangen door EV-laders (EV = Electric Vehicle, elektrisch voertuig).
4. De innovatieketen van Shell
De energiesector werkt hard aan het bedenken van duurzamere oplossingen. Shell innoveert voortdurend en doet dit samen met partnerbedrijven, universtiteiten en kennisinstituten. Want voor het creëren van het energiesysteem van de toekomst is veel kennis nodig, en die kennis komt niet van Shell alleen.
Energy Transition Campus Amsterdam
Shell is een van de weinige energiebedrijven die actief is in de hele waardeketen, dus van het winnen van olie en gas, of het opwekken van stroom, tot het leveren ervan aan de klant. Om dat op een goede manier te doen, is veel onderzoek nodig. In Amsterdam staat al meer dan 115 jaar het onderzoekslaboratorium van Shell, en dit is nog altijd een van de drie grote innovatiecentra van het bedrijf. Twee jaar geleden werden de deuren van dit lab geopend voor anderen. Inmiddels hebben zich 30 partners, waaronder techbedrijven en kennisinstellingen, zich bij Shell gevoegd. In wat nu de Energy Transition Campus Amsterdam heet, wordt gewerkt aan slimme energieoplossingen voor morgen.
Holland Hydrogen 1: groene waterstoffabriek
Een van de beste voorbeelden van een innovatieve energieoplossing is de Holland Hydrogen 1. Europa’s eerste grote fabriek voor groene waterstof nadert op de Tweede Maasvlakte zijn voltooiing. De fabriek zet water, met behulp van windenergie van de Noordzee, om in waterstof. Met waterstof kan de zware industrie – en daar heeft Nederland best veel van – duurzamer maken. Waterstof houdt, net als een batterij, stroom vast. Dus waterstof kan dienen als energiedrager om allerlei machines van stroom te voorzien. Bij het gebruik van waterstof is gewone waterdamp de enige uitstoot. De Holland Hydrogen 1 is nog in aanbouw, maar wordt naar verwachting eind 2026 opgestart.
Megawattlader: snel opladen van e-trucks en e-boten
Een ander voorbeeld is de megawattlader op de Energy Transition Campus Amsterdam. Die lader is afgelopen zomer geopend en kan snel elektrische boten en zware elektrische vrachtwagens opladen. Dit kan het verkeer in de Nederlandse hoofdstad op het land en op het water helpen verduurzamen. De megawattlader is onderdeel van het ETCA-microgrid, een klein en slim elektriciteitsnetwerk dat als voorbeeld voor wijken of bedrijfslocaties kan dienen. Het ETCA-microgrid telt ook 3.600 zonnepanelen, batterijen voor energieopslag en opladers voor de elektrische auto’s van het ETCA-personeel en voor mensen in de buurt. Zo kan worden getest wat elders kan worden gekopieerd en vergroot.
5. De handels- en toeleveringsketen van Shell
Trading & Supply in Rotterdam
Shell heeft haar hoofdkantoor voor de handel en levering van allerlei energieproducten, Trading & Supply in het Engels, in Rotterdam. Deze Shell Nederland Verkoopmaatschappij verzamelt de Shell-eigen productie in fossiele en hernieuwbare energie en koopt in bij anderen van over de hele wereld. Wat wordt ingekocht wordt vervolgens verkocht aan allerlei soorten klanten, ook nu in de hele wereld. Zo draagt de Trading & Supply-tak van Shell bij aan een constante aanvoer van de energie van vandaag.
Waar ook ter wereld
Inbegrepen in het werk van Trading & Supply is het inhuren van onderaannemers die bijvoorbeeld producten per boot, per vrachtwagen of trein kunnen vervoeren naar overslagpunten en bevoorradingscentra. Denk aan de Rotterdamse haven, maar ook klantlocaties waar ook ter wereld. Ook het huren van opslagfaciliteiten in havens of bij andere logistieke centra hoort bij Trading & Supply, zodat onder meer benzine, diesel, LNG of waterstof opgeslagen (gebunkerd) kunnen worden voor later transport naar de plek waar ze nodig zijn.
Mensenwerk
9.000 mensen
Of het nu gaat om olie en gas, om groene stroom of om de producten voor dagelijks gebruik die ermee worden gemaakt, de totale waardeketen van Shell blijft mensenwerk. In Nederland werken er circa 9.000 mensen direct voor Shell, maar met alle toeleveranciers and afgeleide banen meegeteld is de totale waardeketen in Nederland alleen al het werk van meer dan 50.000 mensen (lees het rapport).
Waar werken Shell-ers?
Van de Shell-medewerkers werkt ongeveer een kwart op de Shell Campus Den Haag, het hoofdkantoor van Shell Nederland, en ondersteunt van daaruit delen of de gehele keten. Denk aan de personeelsadministratie, financiën, maar ook het aansturen van verschillende delen in de Shell-waardeketen. Tot aan de brandstof in je auto of het deel groene stroom dat via het elektriciteitsnet je laptop aan de praat houdt. Op de productielocaties in Pernis en Moerdijk werken ook duizenden Shell-ers. En dan is er nog Rotterdam en de tal van andere Shell-locaties. Samen maken ze Shell.
